Bakdyraverðir
Leikarar og annað starfsfólk Þjóðleikhússins gengur um starfsmannainngang, sem er Lindargötumegin á aðalbyggingu. Þar er gæsla við dyrnar, því það er að sjálfsögðu mikilvægt að óviðkomandi séu ekki að ganga um leikhúsið. Bakdyravörður svarar einnig í síma, og tekur á móti gestum sem eiga erindi við starfsfólk hússins.
Bakdyravörður sér um að hringja út til leikara og annarra þegar koma þarf upplýsingum áleiðis, til dæmis um breytta æfingatíma, og er ætíð með allar upplýsingar um æfingar í húsinu og hverjir eru boðaðir hvenær.
Þjóðleikhúsið er stórt, og oft getur reynst erfitt að hafa upp á fólki innanhúss. Þess vegna er hátalarakerfi í húsinu, sem bakdyravörður notar þegar nauðsynlega þarf að ná í einhvern.
Bakdyravörður er með öll lyklavöld í húsinu, og gegnir mikilvægu hlutverki hvað varðar öryggismál.
Búningahönnuður
Búningahönnuður er ráðinn sérstaklega að hverju verki. Hann/hún hefur umsjón með öllum búningum leiksýningar. Í þeim verkum sem færri búningar eru, hefur leikmyndahöfundur þó oft umsjón með búningunum.
Búningahönnuður þarf að eiga samvinnu við mjög marga í sínu starfi. Hann/hún vinnur í fyrsta lagi náið með leikstjóra sýningar og leikmyndahöfundi að heildar-hugmynd eða konsepti búninganna. Eiga búningarnir til dæmis að vera frá ákveðnum tíma, eða tímalausir? Á að vera samræmt heildarútlit á búningunum (t.d. í sömu litum eða í sama stíl)? Fatnaðurinn sem við klæðumst gefur miklar upplýsingar um persónuleika okkar. Þess vegna skiptir það mjög miklu máli að persónur í leikverki séu klæddar samkvæmt þeim hugmyndum sem leikstjóri, hönnuðir og leikarar vinna út frá.
Þá þarf að gæta samræmis milli búninga og leikmyndar, því hvort tveggja skapar þá útlitslegu umgjörð sem verkið gerist í, og þann ramma sem aðrir listamenn sýningarinnar hafa til að vinna út frá.
Búningahönnuður byrjar á því að lesa leikritið, kynna sér tímann sem það á að gerast á og skoða persónurnar hverja fyrir sig. Oft rissar hann/hún upp hugmyndir á meðan á þessari forvinnu stendur, blaðar í gegnum bækur og blöð og reynir að gera sér hugmynd um hvernig persónurnar gætu litið út. Þegar listrænir aðstandendur hafa sæst á teikningar búningahönnuðar, tekur saumastofan til starfa undir handleiðslu hönnuðarins. Ósjaldan þarf að sauma megnið af búningunum frá grunni. En Þjóðleikhúsið á líka stórt búningasafn sem nýtist búningahönnuðum vel. Mjög oft eru eldri flíkur til dæmis notaðar sem grunnur að nýjum búningum og saumaðar til eftir þörfum.
Leikarinn sjálfur getur haft töluvert að segja varðandi búninginn sinn, og oft eru gerðar fleiri en ein tilraun með búning áður en niðurstaða fæst sem allir eru sáttir við. Búningahönnuðurinn á auk þess í stöðugu samtali við leikmyndahönnuð, leikstjóra og svo á seinni stigum hár- og förðunardeild og jafnvel ljósahönnuð um útlit persónanna.
Hárkollu- og förðunardeild
Á hárkollu- og förðunardeild Þjóðleikhússins starfa þrír fastráðnir gervahönnuðir auk þess sem lausráðnir starfsmenn starfa á æfingum og sýningum. Að meðaltali starfa 3- 4 við að farða fyrir hverja sýningu. Á deildinni er mikið búið til af hárkollum og skeggjum frá grunni. Að búa til hárkollu er vandasamt þolinmæðisverk sem tekur allt að 60 klukkustundum. Notuð er afar fíngerð nál, sérstök hárkollunál, og hvert hár fyrir sig hnýtt við örfínt net. Ekta mannshár er notað í hárkollurnar og það er ýmist keypt frá Evrópu eða Asíu. Sami leikari þarf oft að nota fleiri en eina hárkollu í sýningu. Sem dæmi má taka að Brynhildur Guðjónsdóttir notaði fimm hárkollur í leiksýningunni Edith Piaf en þar lék hún söngkonuna smávöxnu frá vöggu til grafar.
Margs er að gæta þegar kemur að förðun leikaranna. Hvers konar karakter á að leika, í hvers konar leikriti og hvernig er lýsingin? Fyrir utan það að gera leikarana sýnilega og undirstrika persónur þeirra verður starfsfólk deildarinnar að geta gert sár og skrámur og ör svo sannfærandi sé, oft eru líka gervitennur notaðar til að gerbreyta útliti leikaranna. Þá er kallaður til sérlegur tannsmiður til samstarfs.
Eftir fyrsta samlestur er fundur með leikstjóra og búningahönnuði þar sem lagðar eru línur að útliti sýningarinnar. Í framhaldi af því hefst vinnan við að útbúa gervin sem þarf. Tveimur vikum fyrir frumsýningu er svo hafist handa við að prófa hárkollur og förðun. Í ljósunum á sviðinu eru gervin svo þróuð í endanlegt horf fyrir frumsýningu.
Hárgreiðsludeild
Í hárkollu- og förðunardeild eru hárkollurnar búnar til en svo tekur hárgreiðsludeildin við þeim og sér um að halda þeim við og greiða eftir hverja sýningu. Ef við segjum að sjö sýningar séu í gangi á sviðunum þremur þá gefur auga leið að kollurnar sem eru í notkun og þarf að greiða til fyrir hverja sýningu geta orðið ansi margar. Fleiri tugir hárkolla geta verið í notkun í einu og sömu sýningunni.
Á hárdeild byrjar undirbúningurinn strax eftir fyrsta samlestur. Tveimur vikum fyrir frumsýningu koma lausráðnu hárgreiðslukonurnar, sem vinna við kvöld- og helgarsýningarnar, inn í myndina. Hárgreiðslukonurnar mæta tveimur tímum fyrir sýningar og starfa á meðan þær standa yfir. Þær sjá um að greiða leikurunum og festa hárkollur og skegg.
Þegar tjaldið er dregið frá og sýningin hefst mætti ætla að allt væri klappað og klárt og starfsmenn hinna ólíku deilda gætu sest með tærnar upp í loft en því er alls ekki þannig farið. Hárgreiðslan er enn í fullum gangi því leikarar koma inn í sýninguna á mismunandi tímum og stundum ekki fyrr en eftir hlé. Það þarf hröð handtök þegar leikari þarf að skipta um hárkollu á leifturhraða, starfsmaður hárgreiðsludeildar bíður þá tilbúinn úti í væng og þá gildir að vera búin að æfa sig og vera ekki með 10 þumalputta.
Hljóðdeild
Hlutverk hljóðdeildarinnar:
• Að taka upp og búa til leikhljóð fyrir sýningar og ýmislegt annað því tengt s.s. upptökur á tónlist og töluðu máli.
• Umsjón með allri hljóðmynd á leiksýningum. Spila leikhljóð, sjá um uppmögnun á tali, söng og tónlist.
• Ýmis tæknileg mál önnur falla undir starfssvið hljóðdeildar. Viðhald tækja, samskiptakerfi innan hússins, sjónvarpskerfi hússins, myndbandsupptökur og margt fleira.
• Síðast en ekki síst tekur hljóðdeildin, eins og aðrar deildir hússins virkan þátt í þeirri listrænu sköpun er fer fram við hverja leiksýningu.
Hljóðdeild Þjóðleikhússins er skipuð þremur fastráðnum starfsmönnum og tveimur lausráðnum.
Sigurður Bjóla Garðarsson, fyrrverandi deildarstjóri hljóðdeildar:
Við í hljóðdeildinni höfum reynt að hafa það verklag, að einn og sami maður fylgi hverri sýningu frá vöggu til grafar ef svo má að orði kveða. Hann situr því á æfingum kannski allt upp í hálfan annan mánuð og stýrir svo hljóði á sýningunum sjálfum allt upp í hálft annað ár. Oft eru sýningar það flóknar að það þarf tvo hljóðmenn eða jafnvel þrjá til að koma öllu heim og saman. Í söngleikjum þeim sem hér hafa verið sýndir undanfarið sbr. ,,Með fullri reisn" höfum við verið fjórir og þá hver og einn með mjög afmarkað starfssvið.
Lengd æfingatímabils er nokkuð misjöfn eftir verkefnum og einnig er nokkuð mismunandi hvenær við komum fyrst að verkinu. Stundum hefst vinna við hljóð ekki að ráði fyrr en hálfum mánuði þremur vikum fyrir frumsýningu. Í öðrum tilvikum erum við með nánast frá byrjun. Þetta fer nokkuð eftir því hvernig leikstjórar vinna. Sem dæmi má nefna að við vorum með nánast frá fyrstu æfingu á Ríkarði þriðja.
Hvað þarf góður hljóðmaður að hafa til að bera?
Gott er að hafa einhverja nasasjón af tónlist og upptökum á tónlist. Innsýn í tæknihliðina er nauðsynleg, þannig að nám á borð við rafeindavirkjun er gott veganesti. Góð tölvuþekking er einnig æskileg. Annars er góð reynsla gullri betri, og bakgrunnur hljóðmanna er mjög mismunandi.
Hvaðan koma leikhljóðin?
Leikhljóð er hægt að fá í hinum ýmsu söfnum og þá yfirleitt á geisladiskum. Oftar en ekki verðum við á hljóðdeildinni þó að búa leikhljóðin til eða taka þau upp í hverju tilviki fyrir sig. Afmælisveisla á Íslandi hljómar allt öðruvísi en afmælisveisla í Bandaríkjunum, og lóan syngur öðruvísi í Flóanum heldur en við Loch Ness í Skotlandi. Stundum eru leikhljóð þess eðlis að fara þarf allt að aðra leið að markinu heldur en beinast liggur við. Þá erum við kannski frekar að tala um áhrifahljóð en raunhljóð og ætla ég nú að segja ykkur litla sögu um eitt slíkt:
Svo bar við árið 1998 að ákveðið var að setja á svið Sjálfstætt fólk eftir Halldór Laxnes. Kjartan Ragnarsson rithöfundur og leikstjóri var fenginn til að búa til nýja leikgerð eftir sögunni og leikstýra verkinu. Þrátt fyrir einlæga viðleitni reyndist ómögulegt að gera efninu viðeigandi skil á minna en 5 klst, sem skipt var upp í tvær leiksýningar. Atli Heimir Sveinsson var fenginn til að skreyta verkið tónum og tókst vel að vonum. Þar var voru m.a. mörg sönglög og alls konar áhrifatónlist og allt flutt af tónlistarmönnum á sviðinu. Hljóðdeildin hafði eins og von var mikinn viðbúnað af þessu tilefni og skyldi nú öllu til tjaldað. Bjuggust menn við að allan söng og hljóðfæraslátt þyrfti að magna upp og eins þótti mönnum einsýnt að leik- og áhrifahljóð yrðu mörg og viðamikil. Brá þó svo við að eftir því sem æfingum fjölgaði minnkaði hlutur hljóðdeildar sífellt. Ákveðið var að sleppa öllum hljóðnemum, hljómsveitin spilaði órafmagnað, og leikhljóðum fór ört fækkandi, allt þar til við sátum uppi með eitt stutt en þó mjög áhrifaríkt leikhljóð. Eitt einasta leikhljóð í þessari tvöföldu sýningu, og mætti hljóðmaður sérstaklega á hverja sýningu til þess að spila það. Þegar þarna er komið sögu er Bjartur afræður að skera kú sína með hræðilegum afleiðingum fyrir fjölskylduna. Í leiksýningunni Þegar kýrin er skorin, er klippt á streng kontrabassa á sviðinu, og til þess að þetta dramatíska augnablik nyti sín, var þetta hljóð spilað.
Hlustaðu á leikhljóðið í Sjálfstæðu fólki!
ATH. Hlustaðu vandlega, því annars gæti það farið framhjá þér!
Leiklistarráðunautur / dramatúrg:
Verksvið dramatúrga er tvíþætt; annars vegar starfa þeir sem listrænir ráðunautar við leikhús, og kallast þá gjarnan leiklistarráðunautar, hins vegar starfa þeir sem listrænir ráðgjafar leikstjóra við uppfærslur einstakra leiksýninga.
Starf dramatúrgsins er tiltölulega nýtt í íslensku leikhúsi, en víða erlendis hafa dramatúrgar lengi verið taldir ómissandi í starfsemi leikhúsa. Hlutur þeirra er meðal annars stór í leikhúslífi Þjóðverja og Frakka.
Dramatúrgar eru að jafnaði leikhúsfræðingar eða leiklistarfræðingar að mennt og hafa hlotið menntun sína í leikhúsfræðideildum háskóla. Þar læra þeir leiklistarsögu, lesa leikbókmenntir frá ólíkum tímum, kynna sér ýmsar stefnur í leiklist, leikstjórn og leikritun, takast á við að greina leikverk og leiksýningar og svo framvegis. Þeir stunda í sumum tilvikum einnig verklegt nám, meðal annars á sviði leikstjórnar eða handritsgerðar.
Sýningardramatúrgar starfa náið með leikstjórum einstakra sýninga við undirbúning og á æfingatímanum. Dramatúrginn safnar ýmsu efni sem nýst getur við undirbúning sýningarinnar og miðlar því til leikstjóra og annarra listamanna sem starfa við sýninguna. Dramatúrg og leikstjóri móta í sameiningu þá leið sem fara á í sviðsetningu leikritsins. Á æfingatímabilinu er dramatúrginn svo leikstjóranum til ráðgjafar. Tilhögun samstarfs dramatúrgs og leikstjóra ræðst þó fyrst og fremst af einstaklingunum, það er að segja því hvernig tiltekinn dramatúrg og leikstjóri kjósa að vinna saman. Til eru mörg dæmi þess að dramatúrg og leikstjóri starfi saman um lengri tíma að ólíkum leiksýningum, og þá oft við ólík leikhús. Einnig eru dæmi þess að dramatúrg og leikstjóri séu ráðnir til að stjórna leikhúsi, og gegna þeir þá saman starfi leikhússtjóra.
Leiklistarráðunautar leikhúsa veita listræna ráðgjöf og vinna fræðilega vinnu sem nýtast má við uppsetningar leiksýninga líkt og sýningardramatúrgar, en starf þeirra er ekki bundið við eina sýningu, heldur tengist það öllum verkefnum hvers leikárs og listrænni stefnumótun leikhússins. Líkt og gildir um starf sýningardramatúrgsins, þá getur starfsvið leiklistarráðunautarins verið ólíkt eftir einstaklingum og aðstæðum hverju sinni. Eitt af meginverkefnum hans er þó ávallt að taka þátt í verkefnavali, lesa leikrit sem berast og útvega handrit að nýjum eða eldri leikritum. Leiklistarráðunauturinn er þannig ráðgjafi leikhússtjóra varðandi verkefnaval. Einnig getur hann verið listrænn ráðgjafi hans á öðrum sviðum, og í sumum tilvikum starfar hann jafnhliða leikhússtjóra.
Leiklistarráðunauturinn er innlendum höfundum innan handar, hann les verk þeirra og veitir þeim ráðgjöf um hvernig megi þróa þau og bæta. Hann hefur einnig samstarf við þýðendur leikrita, les yfir þýðingar og þess háttar. Hann aðstoðar þá leikstjóra sem starfa án sýningardramatúrgs, meðal annars við gagnaöflun. Leiklistarráðunautur tekur gjarnan að sér að miðla fróðleik um þau leikverk sem sýnd eru í leikhúsinu, ekki einungis til listamannana, heldur einnig til almennings, meðal annars með fyrirlestrum og greinaskrifum, til dæmis í leikskrá. Leiklistarráðunautur er oft ritstjóri leikskrár. Auk ofantalinna verkefna sinnir leiklistarráðunautur ýmsum tilfallandi verkefnum, meðal annars hefur hann samstarf við kynningardeild leikhússins og sinnir ýmsum samskiptum við erlenda aðila.
Leikhúsritarar hafa starfað við íslensk leikhús um allangt skeið, og má segja að þeir hafi verið fyrirrennarar leiklistarráðunauta að ýmsu leyti, enda gegndu leikhúsfræðingar gjarnan starfi leikhúsritara. Eftir að starf leiklistarráðunautar varð til breyttist starf leikhúsritarans og vinnur hann nú einkum að kynningarmálum.
Hér á landi hafa undanfarin ár starfað leiklistarráðunautar við þrjú leikhús; Þjóðleikhúsið, Borgarleikhúsið og Útvarpsleikhúsið.
Leikmunadeild
Leikmunadeild Þjóðleikhússins sér um að útvega, hanna og útbúa ef þarf, allt lauslegt sem er á sviðinu, hvort sem það er nú vasaklútur eða vaskafat, bók eða borðstofuskápur! Leikmunaverðir er formlegi titill þeirra sem starfa við leikmunadeildina, en í daglegu tali í leikhúsinu ganga þau þó undir nafninu propsarar. (Props er slangur úr ensku og er stytting á orðinu properties, eða leikmunir.)
Starfsfólk leikmunadeildar fylgist með æfingaferlinu frá fyrsta degi. Fundað er með leikmyndahöfundi og leikstjóra snemma á ferlinu til þess að fara yfir hvaða leikmuna uppsetningin krefst. Þá er búinn til leikmunalisti. Oft breytast þessar kröfur og þróast eftir því sem líður á æfingaferlið, og tekur starfsfólk leikmunadeildarinnar virkan þátt í þeirri hugmyndavinnu. Oft tekur mikinn tíma að finna eða útbúa nákvæmlega réttu leikmunina, og sér leikmunadeildin þá til þess að á æfingum séu til taks hlutir sem eru nokkurn veginn réttir. Þetta er kallað æfingaprops. Smátt og smátt fara svo réttu leikmunirnir að tínast inn. Mjög oft þarf að prófa fleiri en einn hlut, og leikmunadeildin þarf oft að kyngja því að það sem hefur kostað þau mikla fyrirhöfn að útbúa eða útvega, er annaðhvort sleppt úr sýningunni eða eitthvað annað notað í staðinn. Æfingatímabilið er þróunarferli og það er ómögulegt að vita nákvæmlega hvers sýningin krefst áður en æfingar hefjast. Þess vegna mæðir oft mikið á deild eins og leikmunadeildinni sem þarf að svara kalli leikstjóra, hönnuða og leikara oft með mjög stuttum fyrirvara.
Sýningar
Á æfingum og sýningum bera leikmunaverðir ábyrgð á því að leikmunir séu allir á sínum stað og tilbúnir til notkunar. Leikmunaverðir eru alltaf til taks á sýningum. Þeir sjá um allt lauslegt í skiptingum, en sviðsmenn sjá um leikmyndina sjálfa. Leikmunaverðirnir eru alltaf svartklæddir til þess að beri sem minnst á þeim í rökkrinu baksviðs og í skiptingunum. Þeir þurfa oft að vinna í algjöru myrkri, og þannig er þessi brandari til kominn:
Spurning: Hversu marga propsara þarf til þess að skipta um ljósaperu?
Svar: Síðan hvenær þurfa propsarar ljós?
Rúgbrauðskonfekt
Ef matur er í sýningunni sér leikmunadeildin um innkaup á honum og tryggir að hann sé alltaf ferskur. Ef maturinn er ekki borðaður er útbúinn matur úr frauðplasti, svampi eða öðru, svo ekki þurfi að skipta út á hverri sýningu. Og þó leikari eigi að vera að borða eða drekka eitthvað ákveðið, er ekki þar með sagt að það sé nákvæmlega sá matur eða drykkur sem er í boði! Sólberjasaft kemur í stað rauðvíns, kalt te í stað koníaks, hrísmjólk í stað soðningar, rúgbrauð í stað konfekts, ópal í stað munntóbaks o.s.frv.
Leikmunageymsla
Geymsluaðstaða er lítil sem engin í leikhúsbyggingunni sjálfri, og því er skemma leigð undir leikmuni úti í bæ, sem leikmunadeildin ber ábyrgð á.
Leikmunurinn sem óx of hratt!
Ef dýr eru notuð í leiksýningu, hvort sem það er gullfiskur, dúfur eða kettlingur, eru þau á ábyrgð leikmunadeildar. Þegar Bróðir minn Ljónshjarta var á fjölunum fyrir nokkrum árum, þurfti leikmunadeildin til dæmis að hafa á fóðrum nokkrar dúfur. Í leiksýningunni um Jón Odd og Jón Bjarna þurfti að nota lifandi kettling, sem leikmunadeildin hafði á sínum snærum. Ágætlega fór um kettlinginn á vinnusvæði leikmunadeildarinnar, enda fékk hann næga athygli. Sýningin fékk góða aðsókn og var sýnd í eitt og hálft ár. Eina vandamálið var að kettlingar vaxa og hætta að vera kettlingar eftir nokkra mánuði, þannig að það varð reglulega að yngja köttinn upp. Þannig varð það heilmikill höfuðverkur leikmunadeildarinnar að finna nokkurn veginn eins útlítandi kettling á nokkurrra mánaða fresti. Allt í allt urðu það sex kettlingar sem fengu að njóta sín á Stóra sviðinu þessa tvo vetur sem sýningin gekk.
Leikstjóri
Leikstjórar við Þjóðleikhúsið eru yfirleitt ráðnir í stök verkefni. Starf leikstjórans er fjölþætt. Hann hefur ákveðna sýn á verkið og útfrá því velur hann sér samstarfsfólk; leikara og listræna stjórnendur eins og leikmynda-, búninga-, og ljósahönnuð.
Í hefðbundnu vinnuferli þar sem unnið er út frá tilbúnu handriti hittast allir listamenn sýningarinnar á fyrsta samlestri. Þá er hugmyndavinna að leikmynd, búningum og lýsingu gjarnan vel á veg komin og oft er líkan af leikmyndinni kynnt strax í upphafi æfingatímabilsins. Síðan hefst vinnan með leikurunum. Saman móta leikstjóri og leikarar karakterana og ,,sittúasjónir” leikritsins. Fyrst er jafnan lesið í gegnum verkið nokkrum sinnum og rætt um það vítt og breitt. Spáð og spekúlerað. Stundum fara leikarar í mikla rannsóknarvinnu til að geta sett sig í spor karaktersins. Framan af er unnið í bútum; bara stutt atriði tekin fyrir í einu en þegar líður á æfingatímabilið er farið að renna verkinu eins og það er kallað. Þá er farið í gegnum verkið frá upphafi til enda. Þá sér leikstjórinn heildarmyndina og getur út frá því ákveðið hvaða atriði þarf að pússa betur og slípa eða hvort eitthvað passar alls ekki í heildina og verður að breyta. Leikstjóri skrifar hjá sér athugasemdir á meðan á rennsli stendur og gefur nótur til leikhópsins og annarra listamanna eftir æfinguna. Þessar nótur geta verið varðandi tónlistina, ljósin, tímasetningar á innkomu leikaranna, samspil þeirra, tækni, innlifun og allt mögulegt fleira.
Sýningar sem unnar eru frá grunni með leikhópnum (devised sýningar / spunasýningar) lúta aðeins öðrum lögmálum. Í slíkri frumsköpun liggur ekki tilbúið handrit til grundvallar. Verkaskipting og verklag í slíkri vinnu getur verið mjög mismunandi.
Ljósadeild
Vissir þú að...
...meðalfjöldi kastara í leiksýningu á Stóra sviðinu er tvöhundruð og fimmtíu, en fjöldinn getur farið upp í þrjúhundruð og fimmtíu!?
og að...
...ljósabreytingar í hverri sýningu eru frá þrjátíu og upp í tvöhundruð í flóknari sýningum eins og söngleikjum?
Ljósahönnuður
Páll Ragnarsson, fyrrverandi ljósameistari Þjóðleikhússins og ljósahönnuður segir frá:
Ljósahönnuðurinn lýsir leiksýningar, eins og við orðum það í leikhúsinu. Sumir sjá kannski fyrir sér að hlutverk ljósahönnuðarins sé fyrst og fremst að varpa ljósi á leikarana og leikmyndina. Það er í sjálfu sér rétt, en í raun er hlutverk ljósahönnuðarins miklu flóknara en það.
Ljósahönnuður, leikmyndahöfundur og leikstjóri vinna náið saman að því að skapa þá mynd sem á að birtast áhorfendum á leiksviðinu. Segja má að leikmyndin fái líf, þegar lýsingin bætist við, og ólíkar leiðir í lýsingu geta breytt leikmynd með afdrifaríkum hætti. Það má líkja þessu við lýsingu í heimahúsum. Ef þið ímyndið ykkur nú herbergið ykkar, þar sem er dregið fyrir og loftljósið kveikt. Ímyndið ykkur nú að loftljósið yrði slökkt og þið kveiktuð í staðinn á vasaljósi eða litlum lampa. Herbergið (leikmyndin) er hið sama, en lítur í raun allt öðru vísi út, ekki satt? Ef ljósgjafinn (lampinn) er svo færður til í herberginu fæst allt önnur mynd af því, og enn önnur ef sett er litapera í lampann? Möguleikarnir eru óendanlegir.
Ljósin eru meðal annars notuð til að beina athygli áhorfenda að ákveðnum hlutum á sviðinu. Með því að beina ljósinu á ákveðinn stað er ljósahönnuðurinn í raun að segja við áhorfandann: Líttu hingað! Hér er eitthvað mikilvægt að gerast!
Á tómu leiksviði er hægt að búa ýmislegt til með ljósum. Það er til dæmis hægt að gefa áhorfendum tilfinningu fyrir litlu, þröngu herbergi og með einni ljósabreytingu getum við verið komin inn í miðja stórborg. Ljósin gefa tilfinningu fyrir því hvort það er dagur eða nótt, hvort við erum inni eða úti, hvernig veðrið er og svo framvegis. Ef það á að vera nótt, þá dugir ekki að slökkva á kösturunum, því að þá sést ekkert á sviðinu, það er svarta myrkur!
En ljósin geta ekki síður miðlað óhlutbundnari tilfinningum og skapað stemmningu. Þannig eru þau mikið notuð í leikhúsinu. Þau hjálpa leikmyndahöfundinum, leikstjóranum og leikurunum við að skapa til dæmis dramatíska, létta, ljúfa eða harkalega stemmningu og hjálpa þannig til við að segja þá sögu sem verið er að miðla á sviðinu.
Það má segja að lýsing í leikhúsi sé blanda af list, tækniþekkingu og vísindum. Ljósahönnuðurinn þarf að gerþekkja tæknihlið lýsingar og eðli ljóss, en fyrst og fremst að vera listamaður. Hann þarf að vita hvernig ljósið hagar sér þegar það fellur á ákveðna liti og ákveðin efni, hvernig til dæmis svart eða hvítt tekur við ljósi og hvernig ljósið kemur út á eða endurkastast af ólíkum efnum eins og tautjöldum, gólfdúkum, timbri, stáli eða gleri. En ljósahönnuðurinn þarf ekki síður að geta beitt hugarflugi og innsæi listamannsins. Ég, sem ljósahönnuður, er til dæmis undir miklum áhrifum frá málaranum Rembrandt, hvernig hann notar ljósið, tekur það úr ákveðinni átt og myndar ljós og skugga í sínum meistaraverkum.
Ljósahönnuðurinn vinnur ævinlega í náinni samvinnu við leikstjóra og leikmyndahöfund. Leikstjórinn leggur línurnar með það hvaða leið á að fara við túlkun á leikverkinu og í samvinnu við leikmyndahöfund og ljósahönnuð er ákveðið hvert á að vera útlit sýningarinnar og hvernig það sem við sjáum hjálpar því sem við heyrum til að segja sögu og miðla tilfinningum.
Á æfingatímabilinu fylgist ljósahönnuðurinn bæði með vinnu við leikmyndina og æfingum hjá leikurum á æfingasal. Nokkrum vikum fyrir frumsýningu er leikmyndin sett upp á sviðinu og leikararnir flytja sig úr æfingasalnum og upp á svið. Þá fylgist ljósahönnuðurinn með hreyfingum leikaranna um sviðið og fer að sjá nákvæmlega fyrir sér hvernig hann ætlar að lýsa sýninguna. Þegar hann er kominn með góða mynd af því í huganum, sest hann við skrifborðið eða tölvuna og byrjar að teikna upp hvaða ljóskastara á að nota og hvar, og hvernig ljósinu verður beint úr þeim. Þetta kallast að teikna stefnur fyrir ljóskastara.
Leikstjóri, leikmyndahöfundur og ljósahönnuður setjast svo saman í áhorfendasal og ákveða endanlega hvernig lýsingin á að vera. Þá er ákveðið hve mikið ljós kemur úr hverjum kastara, hvenær ljósin færast til á sviðinu, hvenær þau kvikna og slokkna, hvenær þarf mikla birtu, hvenær litla og jafnvel myrkur. Þegar kastararnir hafa verið nákvæmlega stilltir inn á leikmyndina er tekin mynd af hverjum kastara fyrir sig. Það er gert vegna þess að sami kastari getur verið notaður fyrir ólíkar sýningar, og verið ólíkt stilltur frá einni sýningu til annarrar.
Ljósahönnuðurinn semur forrit fyrir tölvuna sem stjórnar ljósum á sýningum, en öll ljósin í sýningunni eru tölvustýrð. Á sýningum situr svo ljósamaður í ljósaklefanum, sem er fyrir aftan salinn, og stjórnar ljósatölvunni.
Saumastofa
Á saumastofu Þjóðleikússins starfa fimm klæðskeramenntaðar konur. Þær taka við hugmyndum og teikningum búningahönnuða og útfæra búningana í nánu samstarfi við þá. Yfirleitt hefst þetta ferli töluvert áður en æfingar hefjast. Stundum er hægt að leita fanga í stóru búningasafni Þjóðleikhússins, eða kaupa tilbúin föt, en nánast undantekningalaust þarf að sauma að minnsta kosti hluta búninganna frá grunni. Búningasafn leikhússins er í umsjón og á ábyrgð saumastofunnar. Þar eru allir búningar leikhússins frá upphafi geymdir. Þar má finna allt frá fisléttu híalíni upp í 20 kg ísbjarnarbúninga.
Alla fylgihluti svo sem skó, veski, belti og hatta sér saumastofan líka um. Það er mikilvægt að starfsfólk saumastofunnar sé vel að sér í saum frá öllum tímum búningasögunnar og þekki vel eiginleika mismunandi efna.
Þegar búið er að frumsýna verk er ekki öll sagan sögð. Þá þarf að þvo og yfirfara þá búninga sem í notkun eru svo leikari standi ekki á sviðinu í miðri sýningu með allt niðrum sig kannski! 