Eugene O’Neill

Eugene O’Neill (1888-1953) er af mörgum talinn fremsta leikskáld Bandaríkjanna, og með leikritum sem hann skrifaði á þriðja og fjórða áratug tuttugustu aldarinnar hafði hann mikil áhrif á þróun nútímaleikbókmennta. Í meistaraverkum á borð við Desire Under the Elms, Mourning Becomes Electra, The Iceman Cometh og Long Day’s Journey into Night tókst hann á við stórar spurningar um manninn og tilvist hans, og varð þannig öðrum leikskáldum hvatning til að lyfta leikbókmenntum samtímans á hærra stig. O’Neill sýndi í verkum sínum mikið mannlegt innsæi og ríka tilfinningu fyrir hinu harmræna í lífinu, og honum tókst að móta nútímalegt og framsækið leikhús sem byggði jafnframt á arfleifð frá gullöld grískra leikbókmennta. Hann var afkastamikið leikskáld, samdi um þrjá tugi leikrita í fullri lengd og fjölda styttri verka, og gerði margvíslegar tilraunir á ferli sínum með form og efnivið. Eugene O’Neill voru veitt Nóbelsverðlaunin í bókmenntum árið 1936, en hann er eina bandaríska leikskáldið sem hlotnast hefur sá heiður.

Segja má að Eugene O’Neill hafi fæðst inn í leikhúsið en faðir hans, James O’Neill var leikari. James vakti ungur athygli og var spáð frama. Hann sló í gegn í hlutverki greifans af Monte Cristo í samnefndu leikriti, keypti sýningarréttinn að verkinu og sýndi það víða um Bandaríkin. Áhorfendur vildu helst sjá hann í þessu tiltekna hlutverki, hann festist í því og lék í þessu rómantíska spennuverki í um þrjá áratugi. Hlutverkið aflaði honum tekna og færði honum frama en varð honum jafnframt einskonar fangelsi.

Eiginkona James, Ella og synirnir James yngri og Eugene fylgdu föðurnum á leikferðalögum um landið þvert og endilangt, en það líf sem fylgdi starfi farandleikarans, sífelld ferðalög og tilheyrandi óöryggi, var ekki ákjósanlegt fyrir fjölskyldu. Eugene fæddist á hótelherbergi í New York árið 1888. Hann ólst fyrstu árin upp á hótelherbergjum, í lestum og baksviðs í leikhúsum, og átti hvergi heimili þar til fjölskyldan festi kaup á sumarhúsi í New London í Connecticut. Fæðing Eugene var erfið og fákunnandi hótellæknir gaf móður hans morfín, en upp frá því var hún háð lyfinu, með harmrænum afleiðingum fyrir fjölskylduna. Eugene var alla tíð kvalinn af sektarkennd, vitandi að það var vegna fæðingar hans sem móðir hans ánetjaðist eiturlyfjum. Fjölskyldulífið einkenndist af tilfinningalegum átökum, biturð og reiði, og fjölskyldumeðlimir sveifluðust milli ástar og heiftar. Sársaukinn í samskiptum Eugene við fjölskyldu sína mótaði bæði tilfinningalíf hans og höfundarverk. Leikritið Long Day’s Journey into Night, sem hann skrifaði undir lok ævi sinnar og var frumflutt að honum látnum, er öðrum þræði lýsing skáldsins á fjölskyldu sinni og uppgjör við erfiðar minningar. Skáldið fæst einnig við eigið líf með beinum eða óbeinum hætti í mörgum öðrum verkum sínum.

            Eugene O’Neill gekk á kaþólskan heimavistarskóla, en foreldrar hans voru af írskum ættum, og dvaldi á sumrum í húsi fjölskyldunnar. Hann hóf háskólanám árið 1906 en hætti að ári liðnu til að hefja það sem hann kallaði síðar raunverulegt nám sitt, nám í skóla lífsins þar sem hann aflaði sér lífsreynslu. Næstu árin lifði O’Neill slarksömu og oft og tíðum harðneskjulegu lífi. Hann drakk mikið, gekk nærri sjálfum sér andlega og líkamlega og var á tíma svo illa á sig kominn andlega að hann gerði tilraun til sjálfsvígs. Hann flakkaði um heiminn, fór í gullleitarleiðangur til Hondúras, var um hríð til sjós, sigldi meðal annars til Suður-Afríku og Buenos Aires, þar sem hann dvaldi um tíma, drakk og flæktist um, vann íhlaupavinnu og starfaði með leikflokki föður síns. Hann vann í nokkra mánuði við dagblað í heimabæ sínum, en greindist með berkla og þurfti að leggjast inn á heilsuhæli árið 1912, þar sem hann lá í hálft ár. Á berklahælinu horfðist hann í augu við sjálfan sig af alvöru í fyrsta skipti á ævinni og tók líf sitt til gagngerrar endurskoðunar. Hann hafði alla tíð lesið mikið, og nú sökkti hann sér niður í bóklestur og las meðal annars leikbókmenntir frá ólíkum tímabilum. Það var á berklahælinu sem hann byrjaði að skrifa leikrit, en fram að því hafði hann aldrei hugsað til þess að leggja ritstörf fyrir sig. Hann sótti tíma í leikritun við Harvardháskóla veturinn 1914-1915 og gafst þá gott næði til að skrifa.

            Fyrstu leikrit O’Neills voru einþáttungar um lífið á sjónum og skuggahliðar tilverunnar, og hann sótti innblástur í þá reynslu sem hann hafði aflað sér á flökkuárunum. Í þessum leikritum tók O’Neill fyrir umfjöllunarefni sem fram að því höfðu ekki þótt eiga erindi upp á bandarískt leiksvið, - eins og hlutskipti vændiskvenna, flækinga og einmana sjómanna. Segja má að O’Neill hafi í verkum sínum gert uppreisn gegn því melódramatíska leikhúsi sem faðir hans tilheyrði, leikhúsi sem miðaði fyrst og fremst að því að veita áhorfendum afþreyingu og skemmtun. Í höfundarverki sínu öllu hikaði O’Neill ekki við að gera kröfur til áhorfenda sinna og ögra þeim, bæði tilfinningalega og vitsmunalega.

            Sumarið 1916 gekk Eugene O’Neill til liðs við lítinn tilraunaleikhóp, Provincetown Players, sem nokkrir ungir rithöfundar og myndlistarmenn höfðu komið á fót í litlu sjávarþorpi á Cape Cod. Hópurinn vildi ryðja nýjum hugmyndum um leikhús braut, segja skilið við rómantíkina og fjalla um samtímann á gagnrýninn og raunsæislegan hátt. O’Neill átti að mörgu leyti samleið með þessu unga fólki, þó svo að hann staðnæmdist ekki við þjóðfélagsádeilu í verkum sínum heldur fjallaði um hlutskipti mannsins í sínum ólíku myndum. Hópurinn frumflutti einþáttung O’Neills Bound East for Cardiff, sem var fyrstur í röð einþáttunga er nefndir hafa verið “sjávarleikrit” O’Neills, eða “plays of the sea”. Leikhópurinn flutti sig um set til Greenwich Village í New York um haustið og stofnaði the Playwrights’ Theater. Ýmsir höfundar lögðu leikhópnum til leikverk, en það voru einkum leikrit Eugene O'Neills sem urðu til þess að vekja athygli á hópnum. Á árunum 1916 til 1920 sýndi Playwrights’ Theater alla einþáttunga O’Neills um sjóinn, ásamt fleiri verkum hans, og þegar fyrsta leikrit hans í fullri lengd, Beyond the Horizon var sett á svið á Brodway í febrúar 1920, hafði hann þegar náð að skapa sér nafn sem leikskáld. 

Beyond the Horizon var harmrænt verk skrifað í raunsæisstíl. Það hlaut góðar viðtökur gagnrýnenda og fyrir það hlaut skáldið hin virtu Pulitzer bókmenntaverðlaun. Þrjú önnur leikrit O’Neills unnu til Pulitzer verðlaunanna, Anna Christie árið 1922, Strange Interlude árið 1928 og Long Day’s Journey into Night árið 1957.

Á næstu tveimur áratugum uxu vinsældir O’Neills stöðugt, jafnt í heimalandi hans sem erlendis og hann varð þriðja mest leikna enskumælandi leikskáldið á eftir William Shakespeare og George Bernard Shaw. Hann var ákaflega afkastamikill höfundur, og frá 1920 til 1943 lauk hann við á þriðja tug leikrita í fullri lengd og fjölda styttri verka. Sum leikrit hans eru á við tvö eða þrjú heilskvölds leikrit að lengd þegar þau eru leikin óstytt, líkt og þríleikurinn Mourning Becomes Electra.

Margir einþáttungar og styttri verk Eugene O'Neill hafa notið talsverðra vinsælda. Meðal þeirra þekktustu eru The Emperor Jones (1920) og The Hairy Ape (1922), sem og “sjávarleikritin”, svo sem Bound East for Cardiff, In the Zone, The Long Voyage Home og The Moon of the Caribbees sem hann skrifaði á árunum 1913-1917.

Eins og áður hefur verið sagt frá skrifaði Eugene O'Neill fjölda leikrita í fullri lengd, og verður þeirra helstu getið hér. Anna Christie, sem var frumflutt árið 1921, varð ákaflega vinsælt og er meðal þekktustu leikrita Eugene O'Neills. Höfundurinn mun hinsvegar sjálfur hafa verið óánægður með verkið, og fundist of auðvelt að skrifa það. Leikritið byggir á þemanu um hjartahreinu skækjuna, og segir frá stúlkunni Önnu sem ung að árum neyddist til að selja sig, en reynir að losna undan fortíðinni og öðlast hamingju í ástarsambandi við viðkunnanlegan en jarðbundinn ungan sjómann. Verkið fjallar öðrum þræði um samband Önnu við föður sinn sem er skipstjóri á flutningapramma. Hún fer til sjós með honum og á sjónum finnst henni hún eygja möguleika á að “hreinsast” og hefja nýtt líf. 

Desire Under the Elms, sem var frumflutt árið 1924, er fyrsta heilskvölds leikrit O’Neills sem innblásið er af harmleikjum grísku gullaldarinnar. Eugene O'Neill nálgaðist verk forngrísku leikskáldanna á persónulegan hátt. Hann fann ákveðinn samhljóm á milli örlaga sinna og fjölskyldu sinnar annars vegar og hlutskiptis grísku harmleikjapersónanna hins vegar, persóna sem eru skeknar af tilfinningalegum átökum og ofurseldar óblíðum örlögum. Í Desire Under the Elms notar O’Neill þemu úr grískum harmleikjum á borð við blóðskömm, barnsmorð og refsingu örlaganna. Miklar ástríður knýja leikritið áfram og græðgi, kynlíf, svik og ofbeldi eru áberandi þættir í atburðarásinni. Engu að síður tekst höfundi lipurlega að sneiða hjá melódramanu. Hann lýsir miklum tilfinningum á beinskeyttan hátt og stíllinn er laus við allt flúr. Þessi áhrifamikli harmleikur þótti afar nýstárlegur en honum var mjög vel tekið og litið er á hann sem eitt af mikilvægustu bandarísku leikritum tuttugustu aldarinnar.

Í The Great God Brown (1926) fékkst O’Neill við þema sem er miðlægt í höfundarverki hans, það er átökin á milli hughyggju og efnishyggju. Verkið er tilraunakennt, einkennist af táknsæi og ljóðrænu, og er óaðgengilegra en mörg leikrita höfundar. Skáldið fæst þar við frumspekilegar spurningar, gerir tilraunir með expressjónisma í samtölum og athöfnum persónanna og notar grímur á táknrænan hátt. Talið er að með þessu framsækna leikriti hafi O’Neill orðið brautryðjandi fyrir avant-garde hreyfinguna í bandarísku leikhúsi.

Eugene O'Neill hélt áfram að gera tilraunir í tvíleiknum Strange Interlude (1928), en verkið var byltingarkennt hvað varðaði stíl og lengd. Höfundur notaði aðferðir sem voru óþekktar í leikhúsi samtímans, til að mynda stigu persónur út úr aðstæðunum til að tala beint við áhorfendur eða tjáðu leyndar hugsanir sínar í einræðum sem aðrar persónur gátu ekki heyrt. Með því að láta persónurnar eiga samskipti en tjá jafnframt hugsanir sínar í eins konar “innri einræðum” lýsti höfundur í senn innri og ytri veruleika persónanna. Frásagnartækni O’Neills í Strange Interlude minnir um sumt á frásagnaraðferð James Joyce í skáldsögunni Ulysses frá 1922 sem nefnd hefur verið “stream of conciousness” eða vitundarflæði. Verkið lýsir lífi “venjulegrar konu” sem leysir af hendi hlutverk sín sem dóttir, eiginkona, ástkona, móðir og platónskur vinur, líkt og um ritúal sé að ræða. Gagnrýnendur hafa haldið því fram að leikrit eins og Strange Interlude og næsta leikrit skáldsins, Mourning Becomes Electra séu skrifuð undir sterkum áhrifum frá sálkönnuðinum Sigmund Freud, en O’Neill neitaði því jafnan að vera undir beinum áhrifum frá hugmyndum hans.

Þríleikurinn Mourning Becomes Electra (1931) samanstendur af leikritunum The Homecoming, The Hunted og The Haunted. Líkt og titillinn bendir til vísar höfundur til grísku harmleikjanna í verkinu, en hann sækir form, þemu og persónur í þríleik Æskílosar, Óresteiu. O’Neill lætur verkið gerast í Nýja Englandi á tímum bandaríska borgarastríðsins, en ýmsir grunnþættir verksins eru hinir sömu og í Óreisteiu; hetja (Agamemnon – Ezra Mannon) snýr heim úr stríði, eiginkonan (Klítemnestra – Kristín) hefur gerst ástkona annars manns (Ægistos – Adam Brandt) og myrðir eiginmann sinn. Afbrýðissöm og bæld dóttir þeirra (Elektra – Lavinía) hefnir föður síns með því að fyrirkoma móður sinni, en handbendi hennar er veiklundaður bróðir hennar (Órestes – Orin) sem girnist móður sína. Mourning Becomes Electra þótti hátindurinn á ferli O’Neills og það var í kjölfar frumsýningar verksins sem höfundinum voru veitt Nóbelsverðlaunin í bókmenntum, árið 1936.

Fyrsti og eini gamanleikur O’Neills, Ah, Wilderness! var frumsýndur á Broadway 1933, en með honum mun O’Neill hafa viljað sanna að hann gæti sýnt hinar gamansömu hliðar lífsins líkt og hinar harmrænu. Í verkinu kveður við nostalgískan tón, en það gerist líkt og Long Day’s Journey into Night í smábæ í Nýja Englandi upp úr aldamótunum 1900. Í verkinu er fjallað um ungan mann, fyrstu kynni hans af ástinni og samskipti hans við foreldra sína og eldri bróður. Ungi maðurinn gengur í gegnum ákveðna sálarkreppu en eins og tilheyrir í gamanleik fer allt vel að lokum.

O’Neill samdi The Iceman Cometh árið 1939 en verkið var frumflutt á Broadway sjö árum síðar. Í verkinu lýsir höfundur meðal annars heimi sem hann kynntist ungur maður á hafnarknæpunni Jimmy the Priest í New York, eymdarlegu lífi drykkjumanna og fólks sem stendur höllum fæti í lífsbaráttunni. Í verkinu bregður fyrir trúarlegu táknsæi, en það fjallar um þörf mannsins fyrir að trúa á að lífið geti orðið betra, jafnvel þótt hann þurfi að blekkja sjálfan sig til að halda í þá trú.

Long Day’s Journey into Night, sem O’Neill skrifaði á árunum 1939-41, var frumflutt að honum látnum á Dramaten í Stokkhólmi árið 1956. Verkið er sjálfsævisögulegt og skáldið fjallar um fjölskyldu sína og sársaukafull samskipti innan hennar á opinskáan hátt. O’Neill afhenti útgefanda sínum handritið að verkinu innsiglað árið 1945 með þeim fyrirmælum að ekki mætti gefa verkið út fyrr en tuttugu og fimm árum eftir dauða hans, og að það mætti aldrei sýna það á leiksviði. Eftirlifandi eiginkona og einkaerfingi O’Neills, Carlotta fékk hins vegar annað útgáfufyrirtæki til að gefa leikritið út tveimur árum eftir dauða skáldsins. Leikrit O’Neills höfðu verið flutt í rómuðum uppfærslum á Dramaten og þegar leikhússtjórinn frétti af því að útgáfa væri í uppsiglingu tryggði hann leikhúsinu rétt til að frumflytja verkið.

Long Day’s Journey into Night er af mörgum talið eitt allra besta verk O’Neills, og frumsýning þess varð heimsviðburður. Verkið gerist á einum degi í lífi fjölskyldu sem samanstendur af foreldrum og tveimur uppkomnum sonum þeirra. Smám saman koma veikleikar hvers og eins í ljós, sem og fjölskyldunnar í heild; faðirinn er bitur og ósáttur við starfsferil sinn, og honum hefur mistekist að mörgu leyti í hlutverki eiginmanns og föður. Móðirin er eiturlyfjasjúklingur, eldri sonurinn er óforbetranlegur áfengissjúklingur, fullur af sjálfseyðingarhvöt, sem hefur spillt yngri bróður sínum, en sá er fullur svartsýni, kominn með berkla, og hefur aðeins veika von um að lifa af, bæði andlega og líkamlega. 

Undir lok fjórða áratugarins hófst O’Neill handa við að skrifa mikið verk sem hann lauk aldrei. Verkið átti að samanstanda af ellefu leikritum, er skyldu vera leikin hvert á sínu kvöldi, og átti yfirskrift þeirra í heild að vera A Tale of the Possessors, Self-Dispossessed. Í gegnum þessi ellefu leikrit var rakin saga bandarískrar fjölskyldu frá því snemma á nítjándu öldinni og fram til samtímans. Meðal viðfangsefna verksins var hvernig efnishyggja og græðgi hefðu spillt bandarísku samfélagi. O’Neill lagði niður fyrir sér útlínur margra af þessum verkum og gerði uppköst að nokkrum þeirra, en lauk aðeins við eitt, A Touch of the Poet, sem var gefið út 1957. Annað leikrit úr þessum flokki, More Stately Mansions var gefið út og leikið um áratug eftir dauða höfundar, þó svo að um væri að ræða ólokið uppkast og höfundur hefði skilið eftir sig fyrirmæli um að handritinu skyldi fargað að honum látnum. Sjálfur fargaði O’Neill efni sem hann hafði skrifað fyrir þennan flokk leikrita.

O’Neill kvæntist þrisvar sinnum og eignaðist þrjú börn. Samskipti hans við eiginkonur sínar og börn voru að mörgu leyti erfið. Fyrsta hjónaband hans stóð stutt, en O’Neill og Cathleen Jenkins fæddist sonurinn Eugene. Eugene yngri komst fyrst að því þegar hann var tólf ára að hann væri sonur hins fræga leikskálds. Honum var mikið í mun að nálgast föður sinn og þeir náðu saman á tímabili, meðal annars í gegnum sameiginlegan áhuga á grísku gullöldinni, en Eugene yngri lagðist í óreglu og fyrirfór sér fertugur að aldri. Ásamt næstu eiginkonu sinni Agnes Boulton rithöfundi eignaðist O’Neill tvö börn, soninn Shane og dótturina Oonu. Shane var lokaður persónuleiki og átti við andlegt ójafnvægi að stríða. Hann varð um tíma háður eiturlyfjum og tók líf sitt 58 ára að aldri. O’Neill sleit öllu sambandi við dóttur sína Oonu þegar hún, þvert gegn vilja hans, giftist Charlie Chaplin. Oona var þá átján ára og Chaplin jafnaldri föður hennar. Síðasta eiginkona O’Neills var Carlotta Monterey.

Eugene O'Neill dó árið 1953, en síðustu árin hafði hann ekki getað unnið sökum taugasjúkdóms sem gerði honum ókleift að halda á penna. Síðustu æviár skáldsins voru fremur dapurleg, og einkenndust af einsemd og biturð.

Mourning Becomes Electra eða Sorgin klæðir Elektru var flutt í Ríkisútvarpinu undir heitinu Eigi má sköpum renna árið 1960, en verkið er nú frumflutt á íslensku leiksviði.  Þjóðleikhúsið hefur áður sýnt tvö leikrita Eugene O’Neills, Anna Christie árið 1952 og Long Day’s Journey into Night, árið 1959 undir heitinu Húmar hægt að kveldi og svo aftur árið 1982 undir heitinu Dagleiðin langa inn í nótt. Leikfélag Reykjavíkur sýndi Ah! Wilderness eða Ég man þá tíð 1946 og Desire Under the Elms eða Undir álminum 1981. Einnig hafa nokkur leikrita Eugene O'Neills verið flutt í Ríkisútvarpinu.

(Úr leikskrá fyrir Sorgin klæðir Elektru).

Melkorka Tekla Ólafsdóttir